تَذهیب در لغت به معنای «زراندود» یا «طلاکاری» (به انگلیسی: Illuminated Manuscript) است که از واژه ی عربی (ذَهَب) به معنای طلا مشتق شده است. هنر تذهیب، عبارت است از طراحی، رنگ آمیزی و طلاکاری انواع طرح ها و نقشهای بدیع و زیبا با نقوش هندسی و گیاهی که برای تزیین حاشیه ی صفحات کتب خطی به منظور هرچه زیباتر کردن آن ها به کار می رود.
این کتب عبارتند از: (قرآن، کتب مذهبی، فرهنگی، تاریخی، دیوان اشعار و...). هنر تذهیب، یکی از شاخه های هنر نگارگری ایرانی است و هنرمندی که هنر تذهیب را انجام می دهد «مُذهِب» نامیده می شود.
در واقع میتوان گفت طراحی، رنگ آمیزی، طلا اندازی، پرداخت و قلمگیریهای ظریف با قلم مو های موی طبیعی سمور و گربه مانند گراف انواع طرح ها با نقوش گیاهی «اسلیمی و ختایی»، هندسی «انواع گرهها» و گاهی استفاده از نقوش انسانی و حیوانی را برای تزیین سطوح مختلف تذهیب میگویند.
استادان تذهیب این مجموعههای زیبا را در جای جای کتابها به کار میگیرند تا صفحههای زرین ادبیات جاودان و متون مذهبی سرزمین خود را زیبایی دیداری ببخشند.
تذهیب به طور کلی شامل ترکیب طرحهای اسلیمی و ختایی توأم با خطوط، شاخ و برگها، و طرح انواع گل، پرندگان، حیوانات و … است که به صورت در هم تنیده طراحی و پرداخت میشود. هنر تذهیب از ابتدا تاکنون در تزئین جلد و حاشیههای صفحات کتب مختلف به ویژه «قرآن کریم»، روی پارچهها، ظروف سفالی، قالیها و همینطور نقش و نگارهای بناهای مختلف به کار گرفته میشود.
مکتبهای تذهیب
تذهیب همچون نقاشی، دارای مکتبها و دورههای خاصی است؛ چنانکه میتوان از مکاتب سلجوقی، ایلخانی، بخارا، تیموری، صفوی و قاجار و شعب مختلف هر مکتب سخن گفت. برای مثال در مکتب تیموری، شعبههای شیراز، تبریز، خراسان و… را میتوان تمیز داد و در واقع تفاوت در رنگها، روش قرار گرفتن نقشها در یک صفحه تذهیب و تنظیم نقشها در مکتبهای مختلف، عامل این تفاوت است. برای نمونه، تذهیب در مکتب بخارا به آسانی از تذهیب در دیگر مکتبها تشخیص داده میشود. چون در مکتب بخارا از رنگهای زنگار، شنگرف، سرنج و سیاه استفاده میشده است، در صورتی که در مکتبهای دیگر، رنگها به این ترتیب کاربرد نداشته است.
میتوان گفت تذهیبهای دورههای مختلف، بیانکننده حالات و روحیات آن دورهها هستند: تذهیب سده چهارم ه.ق ساده و بیپیرایه، سدههای پنجم و ششم ه.ق متین و منسجم، سده هشتم ه.ق پرشکوه و نیرومند و سدههای نهم و دهم ه.ق ظریف و تجملی هستند.
بررسی آثار تذهیب شده دردورههای گذشته، بر تأثیر فراوان هنر تذهیب ایران در دیگر کشورها (هند، ترکیه عثمانی و کشورهای عربی) حکایت دارد. هنرمندانی که در اوایل دورهٔ صفوی از ایران به هند مهاجرت کردند، بنیانگذار مکتب نقاشی ایران و هند شدند و آثاری بزرگ از خود بر جا گذاردند. آثار به جا مانده از مکتب مغولی هند که در نوع خود بیمانند است، بر این واقعیت حکایت دارد که این مکتب تداوم مکتب نقاشی ایران و هند است.
در ترکیه عثمانی، هنرمندان مذهّب زیاد جلوه نکردند و اگر این هنر در آن سرزمین رشدی کرد، به خاطر هنرمندان ایرانی بود که با مهاجرت به ترکیه عثمانی، بنیانگذار مکتب هنری در آن دیار شدند. در کشورهای عربی نیز، به سبب بازگشت هنرمندان ایرانی از آن کشورها، هنر تذهیب اوجی نیافت.
در واقع، هنر تذهیب ایران در دنیا یگانه است. در اروپا، به نوعی از آذین و آرایش را تذهیب میگویند و تذهیب ایرانی را با آن مقایسه میکنند؛ اما تذهیب اروپایی با تذهیب به شیوه ایرانی، بهطور کلی فرق دارد. آذینهای تذهیب اروپایی از ساقه ی درختی مانند مو و برگهای رنگین تشکیل شده است و در کنار آن ها گاهی پرندگان، حیوانات، صورت های گوناگون انسان و چشماندازهای طبیعی را میتوان دید.
پیشینه ی تذهیب
پیشینه آذین و تذهیب در هنر کتابآرایی ایران، به دوره ساسانی میرسد. بعد از نفوذ اسلام در ایران، هنر تذهیب در اختیار حکومتهای اسلامی و عرب قرار گرفت و «هنر اسلامی» نام یافت. اگر چه زمانی این هنر از بالندگی فرو ماند، اما مجدداً پویایی خود را به دست آورد. چنانکه در دورهٔ سلجوقی مذهبان آرایش قرآن ها، ابزار و ادوات، ظرفها، بافتهها و بناها را پیشه ی خود ساختند و چندی بعد، در دوره تیموری این هنر به اوج خود رسید و زیباترین آثار تذهیب شده به وجود آمد.
هنرمندان نقاش، صحافان و صنعتگران، به خواست سلاطین از سراسر ایران فراخوانده شدند و درکتابخانههای پایتخت به کار گمارده شدند. بدین ترتیب، آثار ارزشمند و با شکوهی پدید آمد. در دوره ی صفوی، نقاشی، تذهیب و خط در خدمت هنر کتاب آرایی قرار گرفت و آثاری به وجود آمد که زینت بخش موزههای ایران و جهان است. اما رنج هنرمندان بی ارج ماند و ارزش آنان در زمان زندگی شان شناخته نشد و هنر نقاشی به ویژه تذهیب، پس از دوره صفوی از رونق افتاد. اگر چه هجوم فرهنگ غرب به ایران، حرکت پیشرو این هنر را کند ساخت، ولی با زحمت هنرمندان متعهد و دوستداران هنر این مرز و بوم، شعلهٔ هنر تذهیب همچنان فروزان است.
نقوش مورد استفاده در تذهیب
در تذهیب از طرح های مختلفی استفاده می شود که از جمله مهم ترین آن ها می توان به این نقوش اشاره کرد: ۱- نقوش اسلیمی ۲- نقوش ختایی ۳- تشعیر
۱- نقوش اسلیمی: این نقوش، از خطوط هندسی و منظم تشکیل شده اند. واژه ی «اسلیمی» تغییر یافته ی واژه ی «اسلامی» است که به دلیل الهام گرفتن نقوش اسلیمی از «خط کوفی» این نام را بر آن نهاده اند.
۲- نقوش ختایی: که از ساقه، برگ، و گل های در هم تنیده به شکل مارپیچ با رنگ هایی خاص تشکیل شده است و به نقوش گل و بته نیز معروف است. نقوش ختایی از قرن ششم ه.ق به بعد رواج یافت. از این برگ و گل های به هم پیچیده، در دوران سلجوقی به منظور تزیین مساجد در شهرهای اصفهان، قزوین، اردستان و یزد استفاده می شد.
۳- تشعیر: یا «رویانگاری» ترکیبی از نقوش اسلیمی و ختایی به علاوه ی استفاده از تصویر پرندگان، حیوانات، مناظر طبیعی و چهره های انسانی که این روش در دوران تیموری ابداع گردید. در تشعیر، از پرندگان افسانه ای همچون هما و سیمرغ و جانورانی چون شیر، پلنگ و آهو و برخی از جانوران افسانه ای مانند اژدها زیاد استفاده می شود. مهمترین نوع تشعیر «گرفت و گیر» نام دارد که درگیری حیوانات مختلف با یکدیگر را به تصویر می کشد. در تشعیر از رنگ های محدودی استفاده می شود و طلایی اصولا رنگ غالب است. لازم به ذکر است که تشعیرهایی که دارای نقش حیوانات هستند در تذهیب قرآن مورد استفاده قرار نمی گیرند.
ابزار مورد نیاز برای تذهیب
ابزار مورد نیاز برای تذهیب عبارتند از: قلم مو، ورقه ی طلا و نقره، کاغذ پوستی، کالک و یا طرح سوزنی، کاغذ آهار مهر شده، رنگ، ترلینگ (گونه ای قلم رسم که دو تیغه ی فلزی موازی و قابل تنظیم دارد و برای کشیدن جدول و حاشیه در تذهیب به کار می رود)، پرگار و خط کش.
رنگ های مورد استفاده در تذهیب عبارتند از: رنگ های گیاهی - رنگ های معدنی - رنگ های شیمیایی
۱- رنگ های گیاهی: پوست گردو، چای، برگ حنا، صمغ عربی و ...
۲- رنگ های معدنی: طلا، نقره، لاجورد، شنگرف (سولفور طبیعی جیوه با فرمول HgS که از دو عنصر «گوگرد» و «جیوه» تشکیل شده و به رنگ سرخ یا قهوه ای است)، سفید آب قلع، زنگار (ماده ای به رنگ سبز مایل به خاکستری یا آبی مایل به سبز)، سُرنج (تترا اکسید سرب که گردی سرخ رنگ است)، برنج (ترکیبی از مس و روی)، زرنیخ (سبز و مشکی) و اکسید سایر فلزات.
۳- رنگ های شیمیایی: رنگ روغن، گواش و آبرنگ